Oversteegen, J.J. - Vorm of vent

Opvattingen over de aard van het literaire werk

in de Nederlandse kritiek tussen de twee wereldoorlogen

Amsterdam, Athenaeum - Polak & Van Gennep, 1969, eerste druk

Gebonden. Grijs linnen. Titel in goud op de rug. Met stofomslag
14,5 x 22 x 4 cm.
531 Bladzijden

ZO GOED ALS NIEUW
Stofomslag licht gehavend aan boven- en onderzijde

Dient de criticus zich te richten op de auteur of op de inhoud van het werk? Deze fundamentele literaire discussie uit het interbellum werd door de neerlandicus J.J. Oversteegen (1926-1999) in zijn proefschrift Vorm of vent uit 1969 zodanig scherp en helder beschreven dat zijn analyse nog steeds relevant is voor de grondslagen van onze huidige literaire kritiek.

Met de aanduiding vorm of vent wordt de discussie bedoeld die met name tussen de twee wereldoorlogen in Nederland werd gevoerd over het belang van hetzij het literaire werk als losstaand gegeven (vorm) dan wel de "totale inzet" van de persoonlijkheid (vent), oftewel de vermeende tegenstelling tussen stijl en persoon van de schrijver. Tijdens het interbellum was het niet ongebruikelijk om kunstwerken en literaire werken te beoordelen op hun "intentie" of maatschappelijk standpunt.
De kreet "vorm of vent" is gemunt door de dichter J.C. Bloem, die in 1932 een essay wijdde aan dit onderwerp. Hij deelde zeker niet de standpunten van de ventisten, hoewel ook hij vond dat de persoonlijkheid van de dichter van belang was, zij het dan alleen voor zover hij dichter was.

De voornaamste aanhangers van het vent-standpunt waren E. du Perron en Menno ter Braak, die dit standpunt met veel verve verdedigden, onder meer in hun tijdschrift Forum.
Zij richtten zich met name tegen wat zij ervoeren als het "slappe humanisme" met bijbehorende hoogdravendheid van Dirk Coster en de "vormcultus" van dichters en critici als Martinus Nijhoff en D.A.M. Binnendijk.
Tegen deze laatste schreef Ter Braak het beroemd geworden artikel "Prisma of dogma", waardoor de vorm-of-ventdiscussie ook wel de prismadiscussie werd genoemd. Als belangrijkste woordvoerder zette Ter Braak zich met name af tegen de zogenoemde "sierpoëzie" van dichters als J.H. Leopold en Jan Engelman, die er alleen maar zou zijn om te versieren en dus zou ontaarden in gewichtige inhoudsloosheid.
Aan de andere kant van het spectrum stonden dichters zoals de al genoemde Martinus Nijhoff, Hendrik Marsman en Paul van Ostaijen, die duidelijk het standpunt van de "vorm" innamen. Sommigen gingen hierin zelfs zover dat zij stelden dat een gedicht moest worden gezien als een "bloem, een gewas losgekomen van de grond waarin het ontstaan is".
Dwars door deze discussie heen liep de discussie in hoeverre levensbeschouwelijke standpunten een voorwaarde vormen voor "goede" kunst en literatuur. De meeste betrokkenen namen dan ook een wat genuanceerder standpunt in.

Jacob Jan (Jaap) Oversteegen (Blaricum, 2 januari 1926 – Vierhouten, 7 juli 1999) was een Nederlands literatuurwetenschapper en antillianist. Hij studeerde geschiedenis en Nederlands aan de Gemeente Universiteit Amsterdam, gelijktijdig met J.J. Voskuil en Frida Vogels. In beider werk werd hij geportretteerd; in Voskuils werk als Paul Dehoes, bij Vogels als Joost. In 2022 verscheen het eerste deel van de dagboeken van J.J. Voskuil onder titel ‘Bijna een man’ over de periode 1939-1955. Daarin komen Jaap Overstegen en Frida Vogels ook in voor onder hun echte namen als Jaap en Frida.
Kosten van verzending ten laste van koper

Nota bene: ingepakt boek kan niet door de brievenbus. De Post rekent euro 8,75 kosten van verzending. Het loont zeer de moeite en spaart zeer op de kosten om op meer dan één boek te bieden. (België: € 13,45)
Verzenden via DHL is ook mogelijk