Geschreven door dr. J.M.G. van der Poel;
geniet;
91 pp en illustraties in zwart/wit;
verschenen als nummer 3 van de jaargang 1974 van “uit het peperhuis”;
in 1974 uitgegeven door de vereeniging “vrienden van het zuiderzeemuseum”;
in een nette staat.

Beschrijving: het veertigjarig jubileum van de vereniging "vrienden van het zuiderzeemuseum" op 26 september 1987 tenslotte was de aanleiding om het nu afgeronde onderzoek van van der poel als jubileumgeschenk aan de leden aan te bieden. In de inleiding (hoofdstuk 1) stelt van der poel dat het de volkskundigen waren die, zonder zich in deze materie te verdiepen, ervan uitgingen, dat alle kerkscheepjes votiefscheepjes waren. De maritieme historici volgden klakkeloos, terwijl de aanwezigheid van grote aantallen kerkscheepjes in protestantse kerken toch twijfel had moeten brengen. In ons land en het huidige belgië was het plaatsen van scheepsmodellen in woningen in de zestiende eeuw al wijd verbreid. Ook in vergaderzalen van raadhuizen, gildehuizen en admiraliteiten sierden zij het interieur, bijna altijd hangend (hoofdstuk 2). De gewoonte om in kerken scheepjes te hangen kwam in heel europa voor (hoofdstuk 3). Het was in zuid-europa onderdeel van de votieftraditie. Anders dan bij votiefschilderijen, is bij scheepsmodellen lang niet altijd vast te stellen of het om een votiefgeschenk gaat. Van der poel gaat ervan uit dat, wil er sprake zijn van een votiefschip, er duidelijke aanwijzingen moeten zijn dat er een gelofte is gedaan een scheepsmodel aan de kerk te schenken wanneer een gevreesde gang van zaken zal uitblijven. Veel votiefscheepjes in nederlandse kerken blijken van was of zilver te zijn (hoofdstuk 4). In de mirakelboeken, waarin geloftes dikwijls opgetekend werden, heeft van der poel geen vermelding van houten scheepsmodellen aangetroffen. Veel kerkscheepjes zijn bedoeld als sierscheepjes, bijvoorbeeld de hangscheepjes bij de gilde-altaren. De traditie om in protestantse kerken houten scheepjes te hangen, kan hierdoor geïnspireerd zijn. Het is geen rechtstreekse voortzetting van de rooms-katholieke votiefpraktijk, die immers door de calvinisten werd afgewezen (hoofdstuk 5). In een afzonderlijk hoofdstuk (6) gaat van der poel in op de algemene gegevens omtrent de kerkscheepjes, zoals datering, modelbouwers en schenkers, type model (blokmodellen en vanaf het midden van de negentiende eeuw spantmodellen) en de gevolgen van restauraties. In hoofdstuk 7 wordt een overzicht gegeven van alle scheepsmodellen in nederlandse kerken, ook van modellen die in de loop der tijden verdwenen zijn. Van der poel kon in totaal 94 kerkscheepjes traceren in de provincies friesland, overijssel, flevoland, gelderland, noordholland, zuid-holland en zeeland. Tijdens het symposium "het voorwerp als historische bron", gehouden op 26 mei 1982 in het rijksmuseum te amsterdam, werd geconcludeerd, dat historische voorwerpen een belangrijke bron voor historici kunnen zijn, mits er een speciale bronnenkritiek voor ontwikkeld zou worden en kennis omtrent de vervaardigings- en gebruiksomstandigheden beschikbaar zou zijn. Het fraai uitgegeven en goed geïllustreerde boek van van der poel voldoet daaraan geheel. [Low countries historical review]